Arntzenius en Meeuws – 100 jaar Den Haag door schildersogen

Voordat ik in 1994 naar Den Haag verhuisde om de opleiding schilderen te gaan volgen aan de kunstacademie, had ik veel kunst gezien in musea en in kunstboeken. Bij ons thuis vond ik een ruim aanbod in kunstboeken die mijn ouders verzamelden. De plank met kunstboeken is er nog steeds en is ontstaan uit mijn ouders hun persoonlijke kunst-fascinaties en voorkeuren. Mijn favorieten waren: Kunst is Spiegeling, een overzicht van het werk van Kees Verwey en De Haagse School door De Gruyter. Laatst genoemde toont een overzicht van polderlandschappen door Willem Maris, Hendrik Weissenbruch en vele anderen.

Floris Arntzenius Haringkade Kunsthandel Bies

Lichtversterkertjes

Eenmaal in Den Haag kocht ik een ander boek over de Haagse School en hierin kwam ook de Haagse schilder Floris Arntzenius (1864 – 1925) voor. Zijn naam dook nogmaals op toen ik als beginnende student een kunstboekenhandel binnenstapte (die waren er nog in je jaren ’90) en ik aansloeg op een losse aquarel van de Haringkade die op de cover afgebeeld was. Dit was de enige biografie van Arntzenius die er tot nog toe is, geschreven door Dolf Welling. De Haagse straten die ik hierin afgebeeld zag, lieten mij Den Haag zien door Arntzenius’ ogen en tot mijn verrukking was zijn blik op deze stad vergelijkbaar met hoe ik naar Den Haag keek. Het typerende licht was iets dat me telkens opviel als ik wekelijks de trein vanuit Limburg uitstapte en naar mijn studentenkamer liep; Kristalhelder en scherp, alsof er achter de horizon een spiegel lag die alle licht nog eens extra versterkte. En zo ìs het ook: Uit onderzoek blijkt dat het licht aan de kust anders is dan landinwaarts door de enorme plas water (de Noordzee) achter de stad en de zoutkristallen die de zee in de lucht verspreidt. Deze kristallen zijn in feite kleine ‘lichtversterkertjes’ die het licht alle kanten op spiegelen.

Ik wilde dat het morgen grijs weer was.

Nou bleek Arntzenius geen liefhebber van dat kristalheldere licht. In brieven aan zijn vrouw sprak hij over ‘slecht weer’ als hij ergens met schildersezel klaarstond om te schilderen en de hemel helder blauw kleurde. Hij was een meester van het herfstachtige natte kille weer, waarin de Haagse winkelende mensen vaag weerspiegeld worden in de natte straten. De Spuistraat, ‘s Gravenstraat en de Bierkade zijn meerdere keren door hem vastgelegd en zien er in feite in werkelijkheid nog steeds hetzelfde uit. De kleding van de mensen is veranderd, er zijn lichtborden bij winkels toegevoegd en er rijden jongeren op fatbikes en scooters, maar het karakter van de binnenstad en de beweging in het spiegelende water van de grachten is exact hetzelfde gebleven.

Floris Arntzenius Spuistraat Den Haag

Je schildert als een oud mannetje van tachtig.

In mijn eerste studiejaren aan de kunstacademie kon ik onmogelijk het mooie Den Haag loskoppelen van Arntzenius zijn schilderijen. Mijn studentenkamer bevond zich in de binnenstad en ik wandelde dagelijks door het Hofkwartier naar het centrum voor boodschappen, de kunstacademie of gewoon als ontspanning. Voor mij was het vrij snel duidelijk dat ik deze stad ging schilderen in het kristalheldere licht dat ik in Limburg nog nooit gezien had en tegen de wens van de schilderdocenten in, ging ik er wekelijks op uit om buiten in de stad achter een ezeltje vast te leggen wat ik voor mijn neus zag gebeuren. De docenten zagen dat ik talent had, maar ik moest mijn voorbeelden loslaten en binnen in het academiegebouw weergeven wat mijn ideeën over kunst waren, het liefst abstract en als het even kon ook brutaal. Maar mijn fascinatie was niet abstract en zeker niet brutaal, deze kwam voort uit wat ik dagelijks om me heen zag. De verstilling in licht en schaduw, de diepte in lange straten en het ritme in de 19^eeeuwse architectuur.  “We zitten bij jou tegen een muur te lullen! Je schildert als een oud mannetje van tachtig!” hoorde ik ze ooit roepen tijdens een beoordeling.

 

Troost

Als ik ’s avonds in mijn studentenkamer in het Zeeheldenkwartier m’n maaltijd nam, zat ik aan een klein tafeltje en pakte er regelmatig een boek bij dat me geruststelde en me liet zien wat ik met eigen ogen dagelijks om me heen zag: Ervaringen van licht, veranderingen in seizoenen, de beweging van de stad die je bijna kon hóren. Ik keek naar schilderijen van Breitner, Isaac Israëls en Artzenius. Ik was niet rigide; ik stond open voor alle kunst, maar als het ging om de weergave van mijn indrukken die ik buiten opdeed dan vond ik in die tijd geen betere voorbeelden dan deze schilders uit eind 19^e, begin 20^e eeuw.

 

Expositie

In 2004 ontmoette ik Willemien de Vlieger Moll die een indrukwekkende serie tekeningen van Isaac Israëls exposeerde in de kunstbenodigdheden winkel Artifac, waar ik wekelijks mijn materiaal koop. We raakten aan de praat en we zijn elkaar sindsdien niet uit het oog verloren. Onlangs was zij op mijn atelier en zei: “Ik ga een expositie organiseren met werken van Artzenius en ik wil dat jouw werken daar ook hangen, als voorbeeld van een hedendaags kunstenaar die dezelfde onderwerpen schildert. En ik zou je gelijk willen vragen of je die tentoonstelling ook wil openen.” Het moge duidelijk zijn wat mijn antwoord was. En ik wilde nog meer. Ik wilde haar helpen met het organiseren ervan, want voor Willemien is het inmiddels misschien normaal geworden om rond te lopen met schilderijen van schilders als Israëls en Arntzenius, maar voor mij is dit een eer en een indrukwekkende gelegenheid. Omdat Willemien niet zo bekend is met de huidige modieuze social media communicatie opperde ik om een deel van de marketing op me te nemen met het maken van een documentaire en podcast over Artzenius’ kijk op de stad, naar aanleiding van de tentoonstelling die zij inricht. Philip Fokker schreef met mij de voice-over en deed de interviews. Lijstenmaker Rob Schippers kwam met het idee om in de tentoonstelling naar een combinatie te streven waarin Haagse locaties door Artzenius weergegeven worden, vergezeld door mijn versie van de huidige situatie. Toen en nu. Arntzenius en Meeuws. 100 jaar Den Haag door schildersogen.

De expositie is te zien van 22 nov t/m 14 december 2025 in de Klinkenberggaleries, Pulchri Studio Lange Voorhout 15 Den Haag.

De podcast en documentaire worden gepubliceerd op 25 november via mijn Youtubekanaal en podcast Zintuig.

Titus Meeuws Spuistraat Den Haag Aquarel gouache en bladgoud